stomatologija

Šta je zapravo – prigovor savesti?

Prigovor savesti (“conscientious objective”) je pojam koji označava pravo lekara (i ma kog drugog medicinskog radnika) da odbije da pruži medicinsku uslugu, pod određenim jasno definisanim uslovima.

Načelno se smatra da uzrok može biti ma koji subjektivni ili objektivni razlog koji lekara navodi na zaključak da ne može da pruži uslugu na određenom, željenom nivou: lična ubeđenja (religijska, na primer), psihološka (da lekar smatra da zbog svog stava nije u stanju da pruži uslugu na odgovarajućem stručnom nivou), tehnički razlozi (oprema nije ispravna ili nije dostupna), lična zdravstvena nesposobnost samog lekara itd., a u različitim zemljama postoje različite varijacije zakonskog definisanja ovog pojma.

Prigovor savesti kao pojam postoji vekovima unazad; kao pojam povezan sa medicinskim radnicima se pojavljuje prvi put u Zakletvi za koju se smatra da ju je gotovo sigurno napisao Hipokrat.

Scribonius Largus (c. AD 1-50) nam govori da je u njegovo doba Zakletva uobičajeno primenjivana; u srednjem veku je situacija već bila drugačija – Shakespeare je pisao: “Conscience is but a word cowards use, devised at first to keep the strong in awe”(Richard III V.iv.1.7).

Zakletva se prvi put pominje kao uobičajena praksa tek u Wittenbergu u Nemačkoj 1508. godine. Oko 1930. godine samo u 19% američkih medicinskih škola je polagana Zakletva, dakle – pojam prigovora savesti je preciznije definisan tek u novije doba.

Zakon o zdravstvenoj zaštiti Republike Srbije (.pdf) na str. 120 (Član 43.) kaže da nadležni zdravstveni radnik može otkazati dalje pružanje zdravstvene zaštite pacijentu (osim ako nije u pitanju hitan slučaj), ako se pacijent ne pridržava obaveze iz stava 1. ovog člana: da aktivno učestvuje pri zaštiti, očuvanju i unapređenju svog zdravlja.

O ovom postupku nadležni medicinski radnik je dužan da obavesti direktora ustanove, kao i da unese u medicinsku dokumentaciju pacijenta razloge odbijanja pružanja zdravstvene zaštite.

Prema važećem Kodeksu (Stomatološka komora Srbije) stomatolog ima pravo da odbije lecenje pacijenta ukoliko proceni da psihički, stručno ili organizaciono nije u stanju da pruži odgovarajuci nivo stomatološke usluge.

Ovo se odnosi i na situacije kada se pacijent ne ponaša u skladu sa potrebama lecenja, odnosno ako se pacijent svesno ponaša nedolično i pokazuje sumnju ili nerazumevanje za terapijski postupak koji mu je predložen (Član 10).

Takođe, stomatolog ima pravo na prigovor savesti ako time ne dovodi život pacijenta u opasnost (Član 12), i stomatolog mora da zaštiti zdravlje pacijenta bez obzira na njegov licni status, rasu, pol, narodnost, versku pripadnost, politicko opredeljenje, društveno-ekonomski položaj (Član 7).

Prema Kodeksu (.pdf) kanadskog Udruženja Lekara (CMA) lekar ima pravo da odbije da učini delo koje se kosi sa osnovnim ljudskim pravima (Član 9). Mogućnost odbijanja pružanja medicinske usluge se ne pominje u drugačijem kontekstu.

Američki Kodeks (i zakonodavstvo) su daleko precizniji: pošto se smatra da su i lekar i pacijent dobrovoljno stupili u specifičan odnos lekar-pacijent, smatra se da ovaj odnos može biti završen obostranim konsenzusom ako lekar i pacijent ne mogu da se slože oko ciljeva terapije, usled konflikta ličnosti (koji čine situaciju previše teškom ili neugodnom), ili ako daljnji tretman ne pokriva zdravstveno osiguranje pacijenta.

Prema ovom Kodeksu, iako pacijent može unilateralno raskinuti odnos lekar-pacijent iz ma kog razloga, lekaru nije dozvoljena velika fleksibilnost u odlučivanju.
No, i federalni i zakoni pojedinih država dozvoljavaju završavanje odnosa lekar-pacijent iz razloga prigovora savesti, ali pod određenim uslovima.

U praksi, ovo je pretežno iz religijskog uverenja, iako striktno gledano “savest” kao pojam nije nužno religijska po prirodi. U Sjedinjenim Državama, statistički gledano, najčešći razlog za odbijanje pružanja medicinske usluge iz ovog razloga se odnosi na ginekologe, tj. na prekid trudnoće.

Ovakvo stanovište ne podržava samo zakonska regulativa, već i Američko udruženje ginekologa i opstetričara.

No, po pitanju mnogih drugih medicinskih oboljenja i stanja, precizne granice kada lekar može da se pozove na prigovor savesti nisu ovako jasno definisane.

Američko zakonodavstvo poznaje i tzv. “no duty rule”.
Ako već postoji odnos lekar-pacijent, i terapija je u toku, lekar ima vrlo malo zakonski validnih mogućnosti da kaže “ne”.
Međutim, ako odnos lekar-pacijent nije ni počeo, nije uopšte niti uspostavljen niti egzistira na ma koji način, lekar ima pravo da odbije da pruži uslugu – “no duty rule”.

Dakle, iz zakonske perspektive, lekar ima slobodu da odbije lečenja pacijenta pod okolnostima koje preveniraju da uopšte dođe do uspostavljanja odnosa lekar-pacijent.

Ovo pravilo je zasnovano na ugovornom zakonu: da obe strane treba da daju dobrovoljan pristanak, eksplicitno ili implicitno, čak i bez direktnog kontakta lekara i pacijenta.

Na primer: ako lekar pristane da leči pacijenta i zakaže ga, a pacijent ne dođe u zakazanom terminu, smatra se da je odnos lekar-pacijent već uspostavljen, te da lekar nema više pravo da prekine sa lečenjem tog pacijenta pozivajući se na “no duty rule”.

Već uspostavljenim odnosom se smatra i upućivanje pacijenta od jednog ka drugom lekaru u okviru iste ustanove ili istog zdravstvenog osiguranja (HMO, recimo).

Kada je jednom uspostavljen odnos lekar-pacijent, lekar nadalje ima dužnost da leči tog pacijenta, što je regulisano brojnim zakonima u državama USA.

S druge strane, Americans with Disabilities Act iz 1990. obezbeđuje relativno široka prava za osobe sa različitim oboljenjima i stanjima, što takođe može imati zakonske posledice po lekara koji odbije tretman takvog pacijenta.

U slučaju Bragdon v. Abbott, koji je rešavao američki Vrhovni sud 1998., presudom je rešeno da asimptomatska HIV infekcija prema ADA normativima predstavlja disabilitet, te je pacijentkinja dobila proces.

Radilo se o tome da je gđa Abbott tužila stomatologa koji je odbio da joj stavi plombu (znajući da je pacijent HIV pozitivan), iako je stomatolog bio voljan da je leči u bolničkim uslovima – ali po višoj ceni koštanja usluge za pacijenta.

Odluka suda u biti govori o tome da američki zakon u stvari posmatra HIV pozitivne kao osobe sa posebnim potrebama, i time sa širim mogućnostima lečenja i pravima nego kao kada bi imali tretman nalik onome kod obolelih od infektivne ili slične bolesti.

No, i sa svim ovim ograničenjima, i dalje postoje određene okolnosti gde lekar može da odbije dalje lečenje pacijenta. Jedna od njih je pacijentova nemogućnost ili nevoljnost da plati uslugu, mada su tu stavovi američkog pravosuđa podeljeni – zavisi da li je u pitanju insuficijentno (ili jednostavno nepostojeće) pacijentovo osiguranje ili su u pitanju druge nepovoljne finansijske okolnosti.

Lekar može jednostrano da okonča odnos lekar-pacijent, iz religioznih, etičkih ili moralnih razloga; no, dužan je da to objasni pacijentu, da preporuči lekara odgovarajuće stručnosti, i da sve to učini na vreme, ne ugrožavajući tok lečenja pacijenta.

Ako stanje pacijenta zahteva tretman koji je iznad stručnih sposobnosti lekara kojem se obraća, lekar takođe ima pravo da odbije lečenje, kao i ako ustanova nema kapaciteta da primi dodatne pacijente na lečenje.

U situacijama koje ne iziskuju hitnost, lekar ima zakonsko pravo da odbije lečenje pacijenta koji je nekooperativan do mere koja ugrožava lečenje.

U ovakvim okolnostima, lekar je prvo dužan da da pismenu opomenu pacijentu, pa tek ako ne dođe do željene promene, onda može da odbije dalje lečenje.
U svakoj od navedenih situacija, kao i u sijaset drugih, koje nisu navedene, veoma je bitna pisana reč upućena pacijentu, notifikacija mora postojati.

prigovor savesti

Savest odistinski može da bude izgovor da bi lekar izbegao svoju dužnost, ali itekako može da bude i prava, životna dilema, koja će ga proganjati do kraja života.
Kada je dužnost prava dužnost, prigovor savesti može biti pogrešan i amoralan.

Usluga koja treba da bude pružena pacijentu bi trebalo da je jasno definisana zakonom, i konačnim stavom prema resursima medicine, što zahteva razuman koncept onoga šta je pacijentovo dobro – a šta su pacijentove želje.

Sa ove tačke gledišta, ako lekar nije u stanju da uprkos bremenu koje poziv nosi, pruži efikasnu, ispravnu, zakonski dozvoljenu uslugu pacijentu, uprkos konfliktu sa sopstvenim vrednostima, trebao bi da napusti profesiju.

U nekom idealnom svetu, savest lekara ne bi trebalo da dolazi u sukob sa njegovom medicinskom ulogom; svi lekari, još od studija bi trebalo da su svesni svoje odgovornosti da pruže pomoć u legalnim okvirima, kao i dilema koje se pred njih postavljaju, a za dobrobit pacijenta.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.